Dr Marcin Nowosielski M.Sc. RWTH Aachen · stomatolog Umów wizytę

Edukacja pacjenta · 5 min czytania

Leukoplakia, lichen planus, owrzodzenia — choroby błon śluzowych, których nie wolno ignorować

Białe, czerwone lub mieszane plamy w jamie ustnej utrzymujące się >2 tygodnie — wymagają konsultacji. Wyjaśniam najczęstsze choroby błon śluzowych i kiedy biopsja jest konieczna.

Choroby błon śluzowych jamy ustnej są często niedostatecznie diagnozowane — pacjent przychodzi do dentysty po próchnicę lub kamień, a podczas badania widzimy niegojące się białe plamy, czerwone zmiany lub owrzodzenia, których pacjent nie zauważa.

Niektóre z tych zmian to stany przedrakowe — ryzyko rozwoju raka jamy ustnej. Regularne badanie błon śluzowych to standard nowoczesnej stomatologii — oncological screening, nie tylko „zęby”.

Najczęstsze choroby błon śluzowych

1. Leukoplakia

Co to: Białe, niezeskrobywalne plamy na błonie śluzowej (policzki, język, dno jamy, podniebienie, dziąsła). Niezeskrobywalne = nie da się ich usunąć szczoteczką lub gazikiem.

Częstość: 1-5% populacji dorosłej ma jakąś formę leukoplakii.

Klasyfikacja:

  • Homogenna (jednorodna) — gładka, biała plama. Niskie ryzyko transformacji (1-3% w 10 lat)
  • Niehomogenna (heterogenna) — plama z plamkami czerwonymi (erythroleukoplakia), bumpy, owrzodzeniami. Wysokie ryzyko transformacji (10-50% w 5 lat)
  • PVL (Proliferative Verrucous Leukoplakia) — rozprzestrzeniająca się, agresywna forma. >70% ryzyko transformacji w 10 lat — wymaga agresywnego leczenia

Czynniki ryzyka:

  • Palenie tytoniu (5-7x wyższe ryzyko)
  • Alkohol (3-5x)
  • Palenie + alkohol — synergia, ryzyko 30x wyższe
  • HPV (wirus brodawczaka ludzkiego) — niektóre subtypy onkogenne
  • Genetyka

Diagnostyka: Biopsja obowiązkowa w każdej leukoplakii niehomogennej. Każda leukoplakia niezmieniająca się po 2 tygodniach eliminacji czynnika ryzyka (rzucenie palenia, leczenie aft) — biopsja.

Leczenie:

  • Eliminacja czynnika ryzyka (rzucenie palenia, alkoholu)
  • Chirurgiczne usunięcie (laser CO₂, Er:YAG, klasyczny skalpel) — najczęściej standard
  • Krioterapia lub fotodynamic therapy (PDT) — alternatywy
  • Długoterminowa obserwacja co 3-6 mies. nawet po leczeniu (nawroty częste)

2. Lichen planus (liszaj płaski)

Co to: Przewlekła autoimmunologiczna choroba błon śluzowych — limfocyty atakują warstwę bazalną nabłonka.

Częstość: 1-2% populacji dorosłej. Częstsza u kobiet 40-60 r.ż..

Formy kliniczne:

  1. Siateczkowata (reticular) — najczęstsza, charakterystyczne białe linie Wickhama na błonie policzka. Bezbolesna, łagodna.
  2. Atroficzna — czerwone, cienkie obszary, lekka bolesność
  3. Erozyjna / nadżerkowa — bolesne owrzodzenia, drażniące. Forma wymagająca aktywnego leczenia.
  4. Bulasta — pęcherzowa (rzadka)
  5. Plaque-like — białe płatki, mogące przypominać leukoplakię

Powiązania systemowe:

  • Lichen planus skóry (fioletowo-różowe wykwity, 6 P: purple, planar, polygonal, pruritic, papules, plaques)
  • Choroby autoimmunologiczne (rzs, łuszczyca, autoimmunologiczna choroba wątroby)
  • WZW C — zwiększona częstość lichen planus, rekomendowany screening HCV u pacjentów z lichen

Diagnostyka: Często kliniczna + biopsja w przypadkach niejasnych lub atrofialnych/erozyjnych.

Leczenie:

  • Steroidy miejscowe — Diprolen, Locoid (płyn), pasty (Orabase + Triamcinolon) — pierwsza linia
  • Steroidy ogólne w ciężkich rzutach erozyjnych
  • Inhibitory kalcyneuryny miejscowe (Tacrolimus 0,1%, Pimecrolimus) — gdy steroidy nie wystarczają
  • Laser Er:YAG — zaopatrzenie zmian erozyjnych, biostymulacja gojenia (wskazania opisałem w wykładzie LA&HA 2022)

Monitoring onkologiczny: lichen planus typu erozyjnego ma lekko podwyższone ryzyko transformacji (0,5-2,5% w 10 lat) — wizyty kontrolne co 6-12 mies. wskazane.

3. Inne choroby błon śluzowych — krótko

Pemphigus vulgaris — autoimmunologiczna, ciężka, pęcherzowa. Rzadka, wymaga immunologa.

Pemfigoid błon śluzowych (MMP) — podobnie autoimmunologiczna, łagodniejsza ale przewlekła.

Erythema multiforme — reakcja alergiczna, ostry przebieg z bólem, gorączką.

Stomatitis nicotinica — białe zmiany podniebienia u palaczy fajki / cygar. Eliminacja palenia = ustępują.

Lingua geographica (“geograficzny język”) — wędrujące czerwone plamy z białymi krawędziami. Łagodne, nie wymaga leczenia.

Lingua fissurata (“rowkowany język”) — pęknięcia na powierzchni języka. Łagodne, czasem rodzinne.

Stomatitis aphthosa — aphty (patrz osobny artykuł).

Rak jamy ustnej — co warto wiedzieć

Statystyki

  • 3-5% wszystkich nowotworów u dorosłych
  • 80% to rak płaskonabłonkowy (squamous cell carcinoma — SCC)
  • 70% pacjentów z rakiem jamy ustnej w Polsce to mężczyźni
  • Najczęstsza lokalizacja: brzeg języka boczny, dno jamy ustnej

Wczesne sygnały

Wszystko niegojące się >2-3 tygodnie:

  1. Białe lub czerwone plamy w jamie ustnej
  2. Owrzodzenia bez bólu lub z bólem
  3. Guzki, zgrubienia w jamie ustnej lub na szyi
  4. Trudność w przełykaniu lub ruchach języka
  5. Ból ucha bez wyraźnej przyczyny (referred pain z gardła/języka)
  6. Krwawienie nieoczywiste z jamy ustnej

Czynniki ryzyka

  1. Tytoń (każda forma — papierosy, cygara, snus, żucie tytoniu)
  2. Alkohol (regularne picie)
  3. HPV (przewlekła infekcja, szczególnie HPV-16) — szczególnie rak migdałka
  4. Genetyka + immunosupresja
  5. Wiek (>50 r.ż.)
  6. UV (rak wargi dolnej — pracownicy outdoor)

Diagnostyka

  1. Inspekcja kliniczna + palpacja (dentysta, lekarz rodzinny)
  2. Toluidine blue staining — barwnik wykrywający komórki dysplastyczne
  3. Vellescope / Identafi — autofluorescencja, wczesne wykrywanie
  4. Biopsja — jedyna definitywna diagnoza
  5. CT/MRI/PET — staging po potwierdzonym raku

Leczenie

  • Chirurgia — pierwszy wybór, ekstensywna resekcja
  • Radioterapia — uzupełnienie lub główne leczenie
  • Chemioterapia — w zaawansowanych stadiach
  • Immunoterapia — nowoczesne podejście

Rokowanie:

  • Wcześnie wykryty rak (stage I) — 80-90% 5-letniej przeżywalności
  • Późno wykryty (stage IV) — 20-30% 5-letniej przeżywalności

Wczesne wykrycie ma kluczowe znaczenie. Dlatego regularny screening podczas wizyt dentystycznych jest kluczowy.

Co powinno wzbudzić niepokój

Zmiana wymaga pilnej konsultacji, gdy:

  1. Plama / owrzodzenie / guzek utrzymuje się >2-3 tygodnie
  2. Krwawi spontanicznie lub przy lekkim dotyku
  3. Powiększa się w czasie
  4. Drętwienie w okolicy zmiany
  5. Trudność w przełykaniu lub ruchach języka, ust
  6. Guzki na szyi lub powiększone węzły chłonne
  7. Niewyjaśniona utrata wagi + zmiany w jamie ustnej

Czas to czynnik krytyczny — wczesne wykrycie raka jamy ustnej znacznie poprawia rokowanie.

Profilaktyka

  1. Eliminacja tytoniu — najważniejsze
  2. Ograniczenie alkoholu — szczególnie połączonego z tytoniem
  3. Szczepienie HPV (młodzież, ale również dorośli)
  4. Higiena jamy ustnej dobra (nieigieniczne usta = większe ryzyko)
  5. Wizyty kontrolne co 6 mies. — dentysta sprawdza błony śluzowe, nie tylko zęby
  6. Samobadanie raz w miesiącu — sprawdź jamę ustną w lustrze

Co Mikrostomart oferuje

Standardowo:

  1. Każda wizyta kontrolna = badanie błon śluzowych (15-30 sek przy lupie / mikroskopie)
  2. Foto dokumentacyjne w przypadku niejasnych zmian — porównanie w czasie
  3. Biopsja w gabinecie lub skierowanie do specjalistycznego ośrodka chirurgii szczękowo-twarzowej w razie podejrzeń
  4. Laser Er:YAG dla zaopatrzenia bolesnych zmian (lichen planus erozyjny, aphty)
  5. Edukacja pacjentów z grup ryzyka (palacze, alkoholicy, immunosupresja)

Dalej

Źródła:

  • van der Waal I. Potentially malignant disorders of the oral and oropharyngeal mucosa. Oral Oncol.
  • Mello FW et al. Oral lichen planus: A systematic review. J Oral Pathol Med.

Disclaimer medyczny: Treści edukacyjne. Każda zmiana błony śluzowej >2 tyg. wymaga konsultacji u specjalisty.